สิทธิของลูกหนี้ เรื่องสำคัญที่เราต้องรู้

ด้วยเศรษฐกิจที่ฝืดเคืองจากโรคระบาด บางคนอาจต้องยอมสร้างหนี้ เพื่อให้ตัวเองหรือธุรกิจอยู่รอดต่อไป

แต่การเป็นหนี้ไม่ได้หมายความว่า เราเป็นคนเสียเปรียบ ต้องง้อเจ้าหนี้จนไม่มีสิทธิต่อรองอะไรเลย ตามกฎหมายแล้วลูกหนี้มีสิทธิหลายประการ เพื่อรักษาผลประโยชน์ของตัวเอง ดังนั้นจึงต้องรู้ว่าเรามีสิทธิอะไรบ้าง

Fair Finance Thailand ขอเสนอสิทธิลูกหนี้ที่ทุกคนควรรู้ ไม่ว่าคุณจะเป็นหนี้หรือไม่ก็ตาม เพราะในภาวะวิกฤตเช่นนี้ ความรู้การจัดการเงินที่ดีจะทำให้เราก้าวผ่านไปได้

#รับมือโควิด #เป็นหนี้แบบแฟร์ๆ

คงไม่มีใครอยากเป็นหนี้ แต่ถ้าจำเป็นต้องมี ก็ไม่ได้หมายความว่าลูกหนี้อย่างเราต้องยอมทำตามเงื่อนไขของเจ้าหนี้ทุกอย่างราวกับเป็นทาสรับใช้

หากเป็นเช่นนั้น สุดท้ายแล้วจะนำไปสู่หนี้ที่ไม่เป็นธรรม ซ้ำเติมจนเกิดเป็นหนี้เสีย ซึ่งไม่มีใครได้ประโยชน์เลย ลูกหนี้ก็ไม่มีกำลังชำระ เจ้าหนี้ก็ไม่ได้รับเงินคืน ดังนั้นหนี้ที่ดีควรจะแฟร์กับทั้งสองฝ่าย

เราควรจะต้องรักษาสิทธิในการสร้างหนี้ที่เป็นธรรม

สิทธิอย่างแรกที่พึงระลึกไว้เสมอคือ ถ้ารายละเอียดสัญญาการก่อหนี้นั้นไม่เป็นธรรม หรือมีวิธีขายที่ไม่น่าไว้วางใจตั้งแต่แรก เราไม่ควรเซ็นยอมรับ ไม่อย่างนั้นจะมีปัญหาตามมาภายหลัง

มีหลักในการพิจารณาดังนี้

  • ต้องมีวิธีการขายที่เหมาะสม ไม่มีการยัดเยียดการขาย ทึกทักเอาว่าเราซื้อ หรือใช้อำนาจบังคับให้เรายอมรับ
  • ไม่บังคับขายพ่วง เช่น อ้างว่าซื้อบ้านต้องทำประกันชีวิตและต้องทำกับบริษัทประกันของเจ้าหนี้ทำนั้นเพื่อให้ผ่านการพิจารณา
  • ไม่มีเงื่อนไขอื่นที่นอกเหนือไปจากความสามารถในการชำระหนี้ เช่น กีดกันด้วยเพศสภาพ ภาษา ศาสนา ความเชื่อทางการเมือง
  • ควรประเมินและกลั่นกรองข้อมูลความสามารถในการชำระหนี้ของเราอย่างเหมาะสม ด้วยวิธีการที่สุภาพ และขอข้อมูลเท่าที่จำเป็น ไม่ละลาบละล้วง หรือขอข้อมูลส่วนตัวที่เกินเลยโดยหวังผลประโยชน์อย่างอื่นแฝง

ข้อมูลที่โปร่งใส คือเรื่องที่สำคัญที่สุด

ในฐานะลูกหนี้ เรามีสิทธิขอให้เจ้าหนี้เปิดเผยข้อมูลหนี้เบื้องต้นอย่างครบถ้วน ถูกต้อง และเพียงพอต่อการตัดสินใจ อาทิ จำนวนหนี้ ดอกเบี้ย ค่าธรรมเนียม จำนวนหนี้ที่ต้องชำระรายงวด วิธีการคำนวณดอกเบี้ยจ่ายโดยละเอียด วิธีการและช่องทางการร้องเรียนกรณีเกิดปัญหาในการรับบริการ เป็นต้น

เจ้าหนี้ต้องไม่ปิดบังอำพราง เช่น อ้างว่าดอกเบี้ย 0% สามเดือน โดยไม่คิดให้เราดูว่าภาระดอกเบี้ยที่แท้จริงอยู่ที่เท่าไร

สัญญาที่เป็นลายลักษณ์อักษรต้องใช้ภาษาที่เราเข้าใจได้ ระบุเงื่อนไขสินเชื่อทั้งหมดอย่างครบถ้วน มีการแจกแจงความรับผิดชอบทั้งฝั่งลูกหนี้ และฝั่งเจ้าหนี้อย่างชัดเจน

พูดง่ายๆ ว่า ถ้าเราไม่เข้าใจสัญญาอย่างชัดแจ้ง จนมองเห็นภาพว่าจะเจออะไรบ้างในอนาคต ก็ไม่ควรตกลงเป็นหนี้

ถ้าไม่เป็นธรรม เราอย่ายอม!

หลังจากที่ตกลงทำสัญญาไปแล้ว หรือหากพบภายหลังว่าสัญญาไม่เป็นธรรม ลูกหนี้มีสิทธิ์ร้องเรียน โดยเฉพาะเมื่อพบว่าข้อมูลที่ได้รับ บิดเบือน ไม่ครบถ้วน และกระบวนการขายทำให้เกิดความเข้าใจผิด

ลูกหนี้สามารถร้องเรียนกับเจ้าหนี้ได้โดยตรง หรือติดต่อที่ ศูนย์คุ้มครองผู้ใช้บริการทางการเงิน (ศคง.) ธนาคารแห่งประเทศไทย โทร. 1213 และ สำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค (สคบ.) โทร. 1166

ทุกคนมีสิทธิได้รับการคุ้มครองข้อมูลส่วนตัว กฎหมายจึงบังคับว่า เจ้าหนี้ต้องไม่นำข้อมูลของลูกหนี้ไปเปิดเผยเพื่อประโยชน์เชิงพาณิชย์ (ของเจ้าหนี้ บริษัทในเครือ และรวมถึงการขายข้อมูลให้บริษัทอื่น) ยกเว้นว่าได้รับความยินยอมเท่านั้น

โดยทั่วไปเจ้าหนี้ต้องแจ้งนโยบายการใช้และเปิดเผยข้อมูลอย่างชัดเจนในสัญญา ซึ่งจะมีผลเมื่อเราใส่เครื่องหมายว่ายอมรับ เพื่อป้องกันการอ่านข้าม

นอกจากนี้ลูกหนี้ยังมีสิทธิในการยกเลิกการใช้และเปิดเผยข้อมูลที่ยินยอมไปแล้วอีกด้วย

การคิดอัตราดอกเบี้ย ค่างวด ค่าธรรมเนียมต่างๆ ต้องมีความเหมาะสม ไม่เกินความสามารถในการชำระหนี้ของลูกหนี้

รวมทั้งค่าใช้จ่ายเบี้ยปรับที่เกิดจากการชำระล่าช้า หรือการปิดบัญชีชำระหนี้เงินต้นทั้งหมดก่อนครบสัญญา ก็ต้องคิดตามอย่างเป็นธรรมเช่นเดียวกัน

นอกจากนี้ลูกหนี้มีสิทธิเรียกร้องให้เจ้าหนี้เปิดเผยข้อมูลอย่างต่อเนื่อง ทั้งอัตราดอกเบี้ยจ่ายรายละเอียดยอดธุรกรรม ยอดค้างชำระ หรือเมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงเงื่อนไขสัญญาใดๆ ต้องแจ้งให้ลูกหนี้ทราบ

กรณีค้างชำระ ลูกหนี้มีสิทธิจะได้รับการติดตามหนี้อย่างเป็นธรรม ไม่ก้าวร้าว และไม่ละเมิดสิทธิส่วนบุคคลก่อให้เกิดความอับอาย

หากเกิดข้อพิพาทจากการให้บริการ เจ้าหนี้ต้องมีช่องทางการติดต่อร้องเรียนโดยตรง และจริงจังกับการแก้ไข ไม่ควรปล่อยให้ลูกหนี้โทรศัพท์มาที่คอลเซนเตอร์ แล้วโยนไปมาโดยไม่มีใครรับผิดชอบ

หากเกิดปัญหาเรื่องการผ่อนชำระหนี้ ลูกหนี้ควรได้รับการปฏิบัติจากเจ้าหนี้อย่างเป็นธรรม โดยมีกระบวนการจัดการเป็นขั้นตอนชัดเจน ซึ่งนำไปสู่การพูดคุยทำความเข้าใจกันอย่างเปิดอกเพื่อหาทางออก

ทางที่ยั่งยืนที่สุด คือสร้างกลไกที่ทั้งสองฝ่ายมีอำนาจต่อรองอย่างเท่าเทียม

ขณะนี้หลายประเทศทั่วโลกกำลังดำเนินการยกระดับความเป็นธรรมให้แก่ลูกหนี้ เพื่อลดความไม่เท่าเทียมในอำนาจต่อรองระหว่างลูกหนี้และเจ้าหนี้

โดยมีการยกระดับกฎเกณฑ์ของภาครัฐในการคุ้มครองผู้บริโภคทางการเงิน มีกลไกไกล่เกลี่ยข้อพิพาท มีบทลงโทษเจ้าหนี้ที่ทำผิดกฎเกณฑ์ที่ชัดเจน

แม้จะยังไม่เกิดอย่างเป็นรูปธรรมในประเทศไทย แต่หวังว่าเราจะช่วยกันส่งเสียงเพื่อก้าวไปถึงจุดนั้นให้ได้ในไม่ช้านี้